Świętosławski Zenon (Zeno) Bolesław Adam (1811—1875), powstaniec listopadowy, działacz emigracyjny, przywódca Gromad Ludu Polskiego.
Ur. 22 XII w Warszawie, pochodził z zamożnej rodziny ziemiańskiej, był młodszym synem Rafała (ok. 1771 — 1828), bratanka Wojciecha (zob.), właściciela dóbr Pawłowice, Łęki Kościelne, Rustowo, Siemienice i części Krzyżanowa w pow. kutnowskim, sędziego pokoju pow. orłowskiego (1809—1828), posła na sejmy Ks. Warsz. i Król. Pol., oraz Eleonory z Leszczyńskich (1781—1853), starościanki rawskiej, córki Franciszka Leszczyńskiego. Miał braci: Aleksandra (zob.), Adama (ok. 1803 — 1811) i Eustachego (ok. 1804 — 1811) oraz siostry: Ewę Emilię (ok. 1806 — 1862), zamężną za Janem Benedyktem Paschalisem Czarnowskim, Adolfę Florentynę (ok. 1807 — 1855), żonę Eugeniusza Szamowskiego, Karolinę Agnieszkę Antoninę (1809—1810), Konstancję (1814—1888), poślubioną Michałowi Sokolnickiemu, i Eustachię (1819—1901), wydaną za Wincentego Izydora Krasińskiego, właściciela dóbr Janikowo w pow. opoczyńskim.
Dzieciństwo spędził Ś. w rodzinnym majątku w Łękach Kościelnych niedaleko Kutna. Prawdopodobnie uczęszczał do Liceum Warszawskiego. W r. 1830 zapisał się na Wydz. Prawa Uniw. Warsz. Podobnie jak brat Aleksander należał do koła spiskowego Leonarda Rettla, a następnie do spisku podchorążych Piotra Wysockiego. W czasie powstania listopadowego walczył u boku brata jako ochotnik w 2. Pułku Mazurów WP pod dowództwem płk. Macieja Walewskiego, awansując na podporucznika. Często dawał wyraz radykalnym poglądom społecznym, ocenianym jako ekscentryczne. Ze swoim oddziałem uczestniczył w bitwach pod Grochowem (25 II), gdzie wyróżnił się odwagą, Iganiami (10 IV), Ostrołęką (26 V), Raciążem (23 VII) i Rypinem (3 X). Po przekroczeniu 5 X granicy Prus z armią polską dowodzoną przez gen. Macieja Rybińskiego, został internowany w Brodnicy, dzieląc tam stancję z bratem Aleksandrem, Janem Nepomucenem Janowskim, Sewerynem Goszczyńskim i Antonim Hłuszniewiczem; stąd wyemigrował do Francji.
Do Paryża przybył Ś. 18 XI 1831 z bratem Aleksandrem. Włączył się w prace tzw. Ogółu paryskiego oraz kierowanego przez Joachima Lelewela Komitetu Narodowego Polskiego. Dn. 17 III 1832 podpisał Akt Założenia Tow. Demokratycznego Polskiego (TDP) i działał w tym ugrupowaniu przez kilka miesięcy. Wspierał finansowo Towarzystwo, m.in. z własnych funduszy wydał trzeci zeszyt pisma „TDP”; uznając jednak program TDP za zbyt umiarkowany, 19 I 1833 wystąpił z Towarzystwa. Przed 13 II t.r., pod fałszywym nazwiskiem Władysława Jorandy, opuścił Paryż, po czym z Arturem Zawiszą i bratem Aleksandrem wziął udział w nieudanej wyprawie płk. Józefa Zaliwskiego. Prawdopodobnie nie dotarł do wyznaczonego miejsca, zdołał jedynie odwiedzić matkę; ostatecznie wrócił do Paryża.
W r. 1834 przeniósł się Ś. do Londynu. W maju t.r. został członkiem założonego przez Stanisława Worcella i Aleksandra Pułaskiego Ogółu londyńskiego oraz Komitetu Tow. Wzajemnego Oświecania się. Zaliczony do grupy oficerów młodszych, znalazł się na pierwszej liście osób uprawnionych do odbioru zasiłku, przyznanego w czerwcu przez rząd brytyjski polskim uchodźcom; otrzymywał odtąd 26 funtów rocznie. Dn. 19 VIII podpisał w Londynie „Akt przeciw Adamowi Czartoryskiemu”. W grupie kilkudziesięciu osób, m.in. z Sewerynem Dziewickim, Tadeuszem Krępowieckim i Stanisławem Worcellem, wystąpił 6 IX z Ogółu londyńskiego i podpisał Ustawę Gminy Emigracji Polskiej w Londynie, głoszącą «potrzebę porównania kondycji socjalnych i odbudowania na tej zasadzie całej, wolnej i niepodległej Polski». Dn. 17 IX złożył podpis pod „Odezwą Gminy Londyńskiej do Ogółu Emigracji Polskiej”, wyjaśniającej przyczyny rozłamu, krytykującej emigracyjną prawicę i centrum oraz zapowiadającej «wojnę z arystokracją polską». Z grupą członków Gminy Londyńskiej przeniósł się 4 X na wyspę Jersey, gdzie zamieszkał w St. Helier.
Ś. znajdował się pod wpływem francuskich socjalistów utopijnych (m.in. C. H. de Saint Simona) i chrześcijańskich (m.in. P. Bucheza i F. R. de Lamennais’ego). Widząc w walce uciskanego ludu realizację idei postępu, a w ustroju sprawiedliwości społecznej urzeczywistnienie w historii celów Opatrzności, łączył społeczny radykalizm z religijnym mistycyzmem. W sporze z większością członków TDP we Francji opowiadał się za działaniem sekcji TDP z Jersey. Sympatyzował z Gromadą Grudziąż Ludu Polskiego, powstałą jesienią 1835 z sekcji TDP w Portsmouth. Zainicjował utworzenie 14 III 1836 na Jersey Gromady Humań Ludu Polskiego, uznając Gromadę Grudziąż za sekcję centralną. Dopiero po odejściu z Gromad Ludu Polskiego Krępowieckiego, Dziewickiego i Worcella, którzy byli otwarci na współpracę z innymi ugrupowaniami demokratycznymi polskiej emigracji, stał się po r. 1840 głównym ideologiem tego środowiska, kładąc w odezwach i artykułach nacisk na kierunek chrześcijańsko-mistyczny. W tym czasie za pieniądze otrzymane od rodziny kupił w St. Helier dom z kawałkiem gruntu. Wspierał emigrantów i łożył na działalność Gromady Humań Ludu Polskiego.
Jesienią 1841 przybył Ś. na krótko do Portsmouth, gdzie współorganizował obchody rocznicy wybuchu powstania listopadowego. Pracował wówczas nad programem Gromad Ludu Polskiego, do którego obok walki o wolność, uspołecznienie własności i egalitaryzację stosunków społecznych, wniósł elementy mistyczno-chrześcijańskie. Kontaktował się z paryskim otoczeniem Andrzeja Towiańskiego oraz redaktorem „Polski Chrystusowej” Ludwikiem Królikowskim (w jego piśmie zamieścił co najmniej dwa artykuły: w r. 1843 — Trzy widzenia, a w r. 1845 — Przyszłe powstanie Polski). W czerwcu 1842 ukończył swe najważniejsze dzieło Ustawy Kościoła Powszechnego (Jersey 1854), programowało ono przebudowę Polski i świata oraz utworzenie światowej federacji równych sobie narodów, ze wspólną własnością i demokratycznymi swobodami. Krytykując duchowieństwo i Kościół, odrzucał Ś. materializm; jego celem było stworzenie królestwa bożej sprawiedliwości na ziemi. Koncepcje ideologiczne Ś-ego spotkały się z krytyką innych działaczy Gromady Humań (organizacja ta rozwiązała się 22 V 1843), uzyskały natomiast 24 III 1844 aprobatę Gromady Grudziąż i Gromady Praga z Londynu. Latem t.r. podpisał Ś. na Jersey protest przeciwko wizycie cara Mikołaja I w Wielkiej Brytanii. Na wieść o rewolucji krakowskiej i pod wpływem jej „Manifestu do Narodu Polskiego”, zakazującego odrębnych działań, doszło do samorozwiązania Gromady Grudziąż; Ś. w maju 1846 przejął jej archiwum i przewiózł je z Portsmouth do St. Helier. Wybuch Wiosny Ludów w Paryżu ożywił nadzieje Ś-ego; opuścił Jersey i 20 II 1848 stanął na czele utworzonego w Paryżu Komitetu Ludu Polskiego, bezskutecznie starając się nawiązać współpracę z francuską lewicą rewolucyjną. Gdy w maju t.r. Komitet rozwiązał się, Ś. wyruszył jako emisariusz do kraju; przebywał krótko w Krakowie, a następnie przedostał się nielegalnie do Król. Pol., gdzie odwiedził po kryjomu rodzinę w Siemienicach. W marcu 1849 wrócił do St. Helier; 19 IX t.r. zrzekł się zasiłku.
Na początku l. pięćdziesiątych związał się Ś. z liczącą ok. 200 osób międzynarodową grupą republikańskich wygnańców, węgierskich, włoskich i francuskich, którzy po Wiośnie Ludów i zamachu stanu w r. 1851 Ludwika Napoleona Bonapartego osiedli na Jersey. Dn. 4 IX 1852 kupił dom przy Dorset Street 19 i założył drukarnię — Universal Printing Establishment; składał w niej teksty polskich, francuskich, włoskich i rosyjskich demokratówemigrantów, m.in. wydawnictwa A. Hercena, a także odezwy G. Mazziniego oraz przemówienia i listy otwarte V. Hugo, przebywającego w l. 1852—5 na Jersey i aktywnie uczestniczącego w organizowanych przez Ś-ego uroczystych wieczorach poświęconych rocznicom powstania listopadowego i rewolucji lutowej 1848 r. W r. 1852 został Ś. członkiem Comitée Révolutionnaire de Démocrates Réfugiés à Jersey. W dużych nakładach drukował ulotki tej organizacji; jedna z nich, agitująca za wybuchem rewolucji w Europie, przemycona w Poznańskie, wywołała niepokój władz pruskich oraz interwencję w październiku t.r. poselstwa pruskiego w Londynie, a w konsekwencji spowodowała objęcie Ś-ego inwigilacją policji brytyjskiej. Dn. 30 XI 1853 zorganizował w St. Helier kolejny obchód rocznicy powstania listopadowego. Od listopada t.r. należał do redakcji tygodnika „L’Homme”, głównego organu republikańskich uchodźców z Francji, i był jednym z jego wydawców (administrateur). W swojej drukarni opublikował w r. 1854 obszerny, opatrzony wstępem i przypisami zbiór odezw i dokumentów Lud Polski w emigracji 1835—1846, pozostający do dziś najważniejszym źródłem do dziejów Gromad Ludu Polskiego. W związku z wojną krymską wydał broszurę The Cause of the Slavonians in the Present Question of War (Jersey 1854, zaginiona), w której polemizował z artykułami nieprzychylnymi Polsce, wytykając obłudne obietnice państw Europy Zachodniej oraz podejmując, prawdopodobnie pod wpływem Hercena, ideę zjednoczenia Słowiańszczyzny. Ogłosił w swej drukarni m.in. tomik poetycki Rocha Rupniewskiego „Niezabudki jerseyskie” (1854) oraz Ludwika Mierosławskiego „Mémoire sur la question polonaise adressé à la Nation Britannique” (1855). Ś. był nie tylko redaktorem, zecerem, introligatorem, ale także ekspedytorem wydawnictw swej drukarni i w celu ich przemycania z Jersey do Francji kupił w r. 1854 niewielki statek.
Ś. uczestniczył w Londynie 27 II 1855, w rocznicę paryskiej Wiosny Ludów, w międzynarodowym mityngu w St. Martin’s Hall, w którym wzięli udział Hugo, Mazzini, L. Rollin, L. Blanc i L. Kossuth; obok płomiennego wystąpienia Hercena, potępiającego carat za krzywdy wyrządzone narodowi polskiemu, mowę wygłosił także Ś. W marcu t.r. wstąpił do Komitetu Międzynarodowego, reprezentując w nim polskie środowisko rewolucyjno-demokratyczne. W maju gościł w Londynie u Hercena, który później w swoich pamiętnikach napisał o nim: «najlepszy i czysty jak łza człowiek, fanatyk […] w pięćdziesiątym roku życia zachował wszystek nierozsądny zapał polski i porywczość piętnastoletniego chłopca» („Rzeczy minione i rozmyślania”). Gdy 10 X ogłoszono w „L’Homme” list otwarty francuskiego uchodźcy F. Pyata do królowej Wiktorii, krytykujący jej wizytę u Napoleona III, władze brytyjskie wydały 2 XI t.r. nakaz opuszczenia Jersey redaktorom tygodnika, w tym Ś-emu. Zamieszkał wtedy Ś. w Londynie i po sprowadzeniu maszyn drukarskich z St. Helier zainstalował tam w r. 1856 drukarnię p.n. Universal Printing Establishment, początkowo w lokalu przy 52 Greek Street, a następnie 178/9 High Holborn; wg raportu tajnego agenta rosyjskiego drukarnia została zakupiona na imię Ś-ego przez Hercena i Branickiego za 5 tys. funtów. Ś. otworzył przy niej dział papeteryjny oraz księgarski, prowadzony wspólnie z Księgarnią Polską Stanisława Tchórzewskiego. W czerwcu podpisał deklarację odrzucającą amnestię cara Aleksandra II. Był autorem druku ulotnego Co robić teraz, czyli pogląd na teraźniejszość i przyszłość Polski (Londyn 1856), potępiającego cywilizację zachodnią i apoteozującego cywilizację słowiańsko-chrześcijańską.
We wrześniu 1856, wraz z Janem Kryńskim, Ludwikiem Oborskim i Bartłomiejem Beniowskim, założył Ś. Gromadę Rewolucyjną Londyn, będącą kontynuacją Gromad Ludu Polskiego; wkrótce stała się ona polską sekcją Stow. Międzynarodowego. Ze swojej drukarni wypuszczał książki i broszury w językach rosyjskim, francuskim, włoskim, angielskim i polskim, w tym pisma i odezwy Gromady, biuletyny Stow. Międzynarodowego „Kołokoł” Hercena, a na przełomie l. 1858 i 1859 także jego dzieła. Padł w tym czasie ofiarą prowokacji szefa pruskiej policji w Poznaniu E. Bärensprunga (tzw. afera Bärensprunga): od 20 VIII 1858 do wiosny 1860 przekazywał informacje o swym programie politycznym, sytuacji emigrantów w Wielkiej Brytanii i przygotowywanych przez Gromadę Rewolucyjną Londyn planach powstania w Polsce fikcyjnemu członkowi komitetu rewolucyjnego w Poznaniu, nieświadom, że kontaktuje się z policjantem pruskim. Po ujawnieniu prowokacji w maju 1860, Ś. przeżywający również duże kłopoty finansowe, zamknął w r. 1861 londyńską drukarnię i za zgodą władz brytyjskich wrócił do St. Helier na Jersey. Po zakończeniu działalności Gromady Rewolucyjnej Londyn wycofał się z życia politycznego. Wg Zygmunta Miłkowskiego «wszyscy co go znali, murowaną przyznawali mu zacność». Był przeciwny udziałowi swoich synów w powstaniu styczniowym. Pod koniec życia popadł w chorobę umysłową. Zmarł 6 XII 1875 w St. Helier, został pochowany w grobie rodzinnym na Green Street Cemetery (zachowany). W zawartym w r. 1836 małżeństwie z Julią Georginią Ward (1820—1888), Szkotką, córką kapitana brytyjskiej marynarki handlowej, miał Ś. dziesięcioro dzieci: troje z nich, Eleonora (ur. 1839), Juliusz Emil (ur. 1850) i Helier Eustachy (ur. 1854), zmarło w dzieciństwie. Najstarszy syn, Aleksander (ur. 1838), był brytyjskim marynarzem, Zenon Jan (1842—1863) zaginął bez wieści w powstaniu styczniowym, Rafał Tomasz (ur. 1844), również powstaniec, ranny w bitwie pod Szycami, był więziony przez kilka miesięcy w Austrii, a Adolf Józef (ur. 1846) pracował na Jersey jako malarz i szklarz. Dziećmi Ś-ego byli ponadto: Franciszek Alfred (ur. 1848), Julia Klara (ur. 1852) i nieznana z imienia córka.
Boniecki, XIV 139—43; Estreicher w. XIX, IV 419; Filoz. w Pol. Słown.; Gerber, Studenci Uniw. Warsz.; Niesiecki, VIII 580; Słown. pracowników książki pol.; Tyrowicz, Tow. Demokr. Pol. (fot.); Uczestnicy ruchów wolnościowych w latach 1832—1855 (Królestwo Polskie). Słownik biograficzny, Wr. 1990; Mater. do biogr., geneal. i herald. pol., II, VII/VIII; — Brock P., Z dziejów Wielkiej Emigracji w Anglii, W. 1958 s. 64—94; tenże, Zeno Świętosławski. A Polish Forerunner of the Narodniki, „American Slavic and East European Review” T. 13: 1954 nr 4 s. 566—87; Ciołkoszowie L. i A., Zarys dziejów socjalizmu polskiego, Londyn 1966—72 I—II; Gocel L., Drukarnie polskie na emigracji, „Kwart. Prasoznawczy” 1958 nr 1—2 s. 39, 42—4; Karwowski, Hist. W. Ks. Pozn., II 27—41; Knapowska W., Lud Polski — Gromada Rewolucyjna Londyn, „Kwart. Hist.” 1955 nr 2 s. 63—97; Koberdowa I., „L’Homme” (Jersey 1853—1855) — międzynarodowe pismo socjalistyczne, „Z pola walki” 1976 nr 1 (73) s. 53—72; Kurpisowa G., Aleksander Hercen a emigracja polska w latach 1847—1870, Gd. 1964 s. 52—3; L i manowski B., Stanisław Worcell, W. 1948 s. 142, 391; Mickiewicz W., Żywot Adama Mickiewicza, P. 1895 IV 45; M ikos S., Gromady Ludu Polskiego w Anglii 1835—1846, Gd. 1962 s. 254—63; tenże, W sprawie składu społecznego i genezy ideologii Gromad Ludu Polskiego w Anglii 1835—1846, „Przegl. Hist.” T. 51: 1960 z. 4 s. 663—82; Miller I. S., Dokoła genezy Gromady Rewolucyjnej Londyn, „Przegl. Hist.” T. 50: 1959 z. 4 s. 815—30; Miłkowski Z., Sylwety emigracyjne, Lw. 1904 s. 37—43; Naglerowa H., Wyprawa Zaliwskiego 1833 r., „Przew. Nauk. i Liter.” T. 45: 1919 s. 530; Neneman W., Wydawca z Jersey, „Świat” 1965 nr 35 s. 13; Parvi J., Polska w twórczości i działalności Wiktora Hugo, W. 1977; Sikora A., Gromady Ludu Polskiego, W. 1974; Szostakowski S., Zenon Świętosławski na tle epoki, w: Powstaniec polski w Prusach Wschodnich i na emigracji. Z dziejów wychodźstwa polskiego i myśli politycznej po 1831 r., Olsztyn 1995 s. 57—100; Szpotański S., Lud Polski. (Z dziejów polskiej myśli socjalistycznej), Lw. 1907; Śliwowscy W. i R., Aleksander Hercen, W. 1973; Temkinowa H., Gromady Ludu Polskiego. (Zarys ideologii), W. 1962; Włościborski L., Prowokacja londyńska czyli tajny spisek policji prusko-poznańskiej, Lw. 1895; Wojtkowski A., Plany powstańcze komunistów polskich w roku 1859, „Przegl. Narod.” 1921 nr 5 s. 568—87; — Akt z roku 1834 przeciw Adamowi Czartoryskiemu wyrazicielowi systemu polskiej arystokracji, Poitiers 1839 s. 27; Geneza Ludu Polskiego w Anglii. Materiały źródłowe, Oprac. P. Brock, Londyn 1962 s. 199, 238; Hercen A., Rzeczy minione i rozmyślania, W. 1953 IV 49—50; Intrigues of the Prussian Police with a Revolutionary Committee in London. Debate in the Chamber of Deputies, Berlin, 12th May, 1860, London 1860; Janowski J. N., Notatki autobiograficzne 1803—1853, Oprac. M. Tyrowicz, Wr. 1950 s. 271—2, 487—8; Kalbarczyk D., Wskrzesić Polskę — zbawić świat. Antologia polskiej chrześcijańskiej myśli społeczno-radykalnej, W. 1981 s. 153—94; Listy Seweryna Goszczyńskiego (1823—1875), Oprac. S. Pigoń, Kr. 1937 s. 349, 359—60; Lud Polski. Wybór dokumentów, Wyd. H. Temkinowa, W. 1957; Romaniukowa F., Dalsze dokumenty do historii Gromady Rewolucyjnej Londyn, „Przegl. Hist.” T. 51: 1960 z. 3 s. 548—56; Rupniewski R., Niezabudki jerseyskie, St. Helier 1854 s. 23—4; Sprawozdanie Komisji z poleconych jej przez Zgromadzenie Ogólne z dnia piątego czerwca 1844 roku czynności [Londyn 1844]; Szyrmowa J. z Dzierzgowskich, Dziennik z lat emigracji, Oprac. K. Marchlewicz, P. 2011 s. 66—7; Zdanie sprawy z czynności Komitetu Narodowego Polskiego. Od grudnia 1831 do maja 1832, Paryż 1832 s. 111; — „Kron. Emigracji Pol.” 1835 nr z 4 VII s. 154—5; „Kur. Warsz.” 1853 nr 244 s. 1190; „Pielgrzym Pol.” 1833 nr z 25 I; „Roczn. Tow. Hist.-Liter. w Paryżu” (Paryż) 1868 s. 300; — AP m. stoł. W.: Akta stanu cywilnego gminy (cyrkułu) III m. Warszawy 1808—25, zespół 185D jednostka 103 k. 170 akt nr 442 (metryka ur. Ś-ego); AP w Ł.: Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatol. w Łękach, zespół 1559D jednostka 1828 k. 55 akt nr 26 (metryka zgonu ojca Ś-ego); AP w P.: Mater. Prezydium Policji, rkp. 504, 505; B. Jag.: Koresp. J. N. Janowskiego, rkp. 3685 t. 4; B. Pol. w Paryżu: Akta Tow. Wzajemnego Oświecania się z Londynu, rkp. 603; The National Archives w Londynie: Mater. dot. uchodźców politycznych na Jersey, rkp. HO 45/4013, HO 45/4816, HO 45/5180, HO 45/6188, Mater. dot. zasiłków dla Polaków, rkp. T. 1/4099, T. 50/95, T. 5508; — Relacja prawnuczki Ś-ego, Zofii Izdebskiej z Sokolnickich, „Saga rodzinna”, 17 VIII 1981 (mszp.), w posiadaniu Michała Sokolnickiego z Wr.
Krzysztof Marchlewicz